Το μυθιστόρημα ως κοινωνική κριτική

Το έργο του Θεοτόκη δομείται πάνω σε μια εποχή μεταβάσεων κατά την οποία δημιουργούνται στρατόπεδα ηττημένων (πλάι στους νικητές) που προσπαθούν ν’ αντισταθούν στη νέα εποχή εργαλειοποιώντας τους θεσμούς (π.χ. πρώην ευγενείς, θιασώτες πατριαρχικής κοινωνικής διάρθρωσης κ.ά.). Αυτή, ακριβώς, η συνύπαρξη κυρίαρχων, κατάλοιπων και αναδυόμενων στοιχείων (σχήμα Williams) στην αφηγηματική αναπαράσταση του Θεοτόκη, οδηγεί τις ζωές των ηρώων σ’ ένα δραματικό χάσμα (τραγική πλοκή), κάθε φορά που η κυρίαρχη τάξη δεν μπορεί να ενσωματώσει ομαλά ορισμένες κρίσιμες περιοχές της κοινωνικής εμπειρίας, με αποτέλεσμα να τις οδηγεί στην αλλοτρίωση, στον αποκλεισμό, στο περιθώριο και στην προσπάθεια δημιουργίας μιας νέας μορφής συνείδησης. Πάνω, ακριβώς, σε αυτό το συμπέρασμα δομείται ο πυρήνας της πεζογραφίας του Θεοτόκη, ο οποίος συνίσταται σε συγκεκριμένα βασικά αφηγηματικά πεδία σύγκρουσης μεταξύ των κατάλοιπων και των αναδυόμενων στοιχείων της κουλτούρας, όπως είναι π.χ. το δίπολο τιμή-χρήμα, δίκη-αυτοδικία, εξάρτηση-αυτοτέλεια, αιδώς-αναίδεια, ενσωμάτωση-περιθώριο, ζωή-θάνατος κ.ά. Στο έργο του κυριαρχούν νέες δομές αίσθησης με νέες ιδέες και συμπεριφορές. Κάποιοι λένε πως η πεζογραφία του Θεοτόκη υπηρετεί τις σοσιαλιστικές ιδέες. Ωστόσο, μάλλον συμβαίνει το αντίθετο. Ο σοσιαλισμός εμπνέει τον Θεοτόκη για να γράψει.