Η Θεία Μυσταγωγία Γρηγορίου του Θεολόγου

ΟΙ EΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ 19ος καὶ 20Òς αἰῶνες ἀνέσυραν ἀπὸ τὸν πλοῦτο τῆς λειτουργικῆς καὶ πατερικῆς μας παραδόσεως πλῆθος μαργαριτῶν, οἱ ὁποῖοι παρέμεναν ἀφανεῖς καὶ κατεχωσμένοι ἐντὸς τῆς κόνεως τῶν μεγάλων βιβλιοθηκῶν τοῦ ἐξωτερικοῦ. Ὅλοι αὐτοὶ οἱ μαργαρῖτες, ἄλλως οἱ χειρόγραφοι κώδικες τῆς ἐκκλησιαστικῆς μας ζωῆς, ἀναδείχθηκαν ἀπὸ τοὺς εἰδήμονες τῶν διαφόρων κλάδων τῆς ἐπιστημοσύνης καὶ ἔγιναν ἀντικείμενο μεγάλου ἐνδιαφέροντος καὶ ἐπισταμένης μελέτης. Ἕνας τέτοιος μαργαρίτης, ὁ ὁποῖος ἀφορᾷ στὸν λειτουργικὸ πλοῦτο τῆς Ἐκκλησίας μας, εἶναι καὶ ἡ Θεία Λειτουργία ἡ φερομένη ἐπ’ ὀνόματι τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου (329-390 μ.Χ.). Κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ παράδοση, ὁ ἅγιος εὑρισκόμενος στὴν Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου γιὰ νὰ γνωρίσει ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὸν ἀσκητισμὸ τῆς ἐρήμου καὶ λαμβάνοντας ἀφορμὴ ἀπὸ τὴν ἐξάπλωση τῆς αἱρετικῆς λαίλαπας τοῦ ἀρειανισμοῦ, συγγράφει νέες εὐχὲς γιὰ τὴν Θεία Λειτουργία, ἐπηρεασμένος ἀφ’ ἑνὸς ἀπὸ τὴν λειτουργικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ ἀφ’ ἑτέρου, ἐμπνευσμένος ἀπὸ τὴν θεολογικὴ προσφορὰ τῆς ὀρθόδοξης Καππαδοκίας. Ἡ στάση αὐτὴ τοῦ ἁγίου μᾶς θυμίζει ἀνάλογη πρακτικὴ τοῦ Μεγάλου Βασιλείου (330-379 μ.Χ.), ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε τὴν ἀρχιεπισκοπὴ Καισαρείας τῆς Καππαδοκίας μετὰ τοὺς ἀρειανόφρονες Διάνιο καὶ Εὐσέβιο καὶ ἀναγκαζόμενος νὰ συντάξει νέες εὐχὲς γιὰ τὴν Θεία Λειτουργία, διακήρυσσε διὰ τῶν Εὐχῶν αὐτῶν τὸ ὀρθόδοξο ὑπὲρ τοῦ θεανθρωπίνου προσώπου τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ δόγμα. Ἡ Θεία Λειτουργία αὐτὴ διασῴζεται μέχρι τῶν ἡμερῶν μας καὶ τελεῖται δέκα φορὲς μέσα στὸν λειτουργικὸ χρόνο τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Παρομοίως, λοιπόν, συντάσσει νέες εὐχὲς τῆς Θείας Λειτουργίας καὶ ὁ ἅγιος Γρηγόριος· κατ’ ἀρχήν, χρησιμοποιεῖ τὴν θεολογικὴ ὁρολογία τῆς ὀρθοδόξου Ἀνατολῆς περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὸ δόγμα τῆς Α΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου (Νίκαια Μ. Ἀσίας, 325 μ.Χ.), ὅπως ὁ Μέγας Βασίλειος καὶ ὁ ἅγιος Ἀμβρόσιος, ἀλλὰ προχωρεῖ ἀκόμη ἕνα βῆμα· προκειμένου νὰ δηλώσει ὅτι ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς εἶναι «ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ» καὶ ἰσότιμος μὲ Αὐτόν, ἀναπέμπει τὶς Εὐχὲς τῆς Θείας Λειτουργίας καὶ τὴν Ἀναφορὰ ὄχι στὸν Θεὸ-Πατέρα (ὅπως συνήθιζαν νὰ κάνουν οἱ Ἐκκλησίες ἀπὸ τότε ἕως καὶ σήμερα), ἀλλὰ πρὸς τὸν Θεὸ-Λόγο, τὸ Β΄ Πρόσωπο τῆς Ἁγίας Τριάδος, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. Ἡ παροῦσα, λοιπόν, ἔκδοση δὲν ἐπιδιώκει οὔτε τὴν ἐπιστημονικὴ ἀρτιότητα, οὔτε τὴν πρωταρχικὴ ἔκδοση τοῦ πρωτοτύπου ἑλληνικοῦ κειμένου. Ἡ παροῦσα ἀποσκοπεῖ διττῶς: α) νὰ ἀναφανεῖ ὁ ξεχασμένος λειτουργικὸς πλοῦτος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας στοὺς πιστοὺς καὶ β) νὰ καταστεῖ εὔχρηστη λειτουργικῶς γιὰ τοὺς φιλομαθεῖς καὶ φιλοκάλους λειτουργοὺς τοῦ Ὑψίστου. Συνεπῶς, ψυχωφελὴς γιὰ τοὺς πολλοὺς καὶ λυσιτελὴς γιὰ τοὺς κληρικοὺς φιλοδοξεῖ νὰ ἀποβεῖ ἡ φιλόχριστη αὐτὴ Θεία Λειτουργία τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου!